Volgens de bijbelse traditie heeft Jezus aan zijn leerlingen het gebed geleerd dat wij kennen als het Onze Vader. In het Nieuwe Testament vinden we twee versies van het Onze Vader, namelijk in Matteüs 6:9-13 en Lucas 11:2-4. De versie in Matteüs is langer dan die in Lucas, en vormt de basis van het gebed zoals het ook nu nog in de christelijke liturgie gebruikt wordt.
In de Statenvertaling (en in de NBG-vertaling uit 1951) lezen we in Matteüs 6:12: 'En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.' De Nieuwe Bijbelvertaling heeft in Matteüs 6:12: 'Vergeef ons onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was.' Afgezien van een aantal verschillen die vooral te maken hebben met de ontwikkeling van de taal, valt op dat in De Nieuwe Bijbelvertaling een andere werkwoordstijd gebruikt wordt dan in de oude versie ('zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was' in plaats van 'gelijk ook wij vergeven...'). In deze column zal ik de reden daarvan bespreken.

Overschrijffouten

Nadat de evangelisten hun boeken op schrift gesteld hadden, werden die keer op keer overgeschreven; de boekdrukkunst werd immers pas in de vijftiende eeuw uitgevonden. In de loop der eeuwen zijn er zo talloze handschriften van (delen van) het Nieuwe Testament gemaakt, en er zijn ook duizenden bewaard gebleven. De overschrijvers probeerden zo nauwkeurig mogelijk teksten te kopiëren, maar af en toe ging er toch iets mis. Dat gebeurde bijvoorbeeld vaak bij bekende passages. Zo kenden veel overschrijvers de verschillende evangeliën; als ze bijvoorbeeld Marcus aan het overschrijven waren, en er 'ontbrak' iets wat ze kenden uit Matteüs, dan gebeurde het dikwijls dat ze de 'ontbrekende' tekst in Marcus aanvulden. Sommigen zullen dat onbewust gedaan hebben, anderen bewust. In ieder geval ontstonden daardoor allerlei tekstvarianten in de handschriften van de evangeliën.
Vanaf de zestiende eeuw zijn er wetenschappelijke uitgaven gemaakt van de Griekse tekst van het Nieuwe Testament. De eerste uitgaven zijn gebaseerd op een klein aantal handschriften.
Tegenwoordig zijn de tekstedities op vele handschriften gebaseerd. Er zijn methoden ontwikkeld om al die handschriften te ordenen en er de oudste tekstversie uit te reconstrueren. Oude bijbelvertalingen, zoals de Statenvertaling, zijn gebaseerd op de eerste edities van het Griekse Nieuwe Testament; nieuwe vertalingen, zoals De Nieuwe Bijbelvertaling, op de meest recente edities waarin de oudste tekstversie gereconstrueerd is.

Vergeven

Een van de teksten waarin bij het overschrijven fouten zijn gemaakt is het Onze Vader. Veel overschrijvers kenden ten minste drie versies: de versie van Matteüs, die van Lucas, en de versie die ze kenden uit de liturgie. Met behulp van wetenschappelijk onderzoek is vastgesteld dat Matteüs 6:12 oorspronkelijk zo klonk: 'Vergeef ons onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie ons iets schuldig was'. In Lucas 11:4 is de parallel-tekst te vinden: 'Vergeef ons onze zonden, want ook wijzelf vergeven iedereen die ons iets schuldig is.' Sommige overschrijvers hebben de tegenwoordige tijd 'wij vergeven', die ze uit Lucas kenden, en waarschijnlijk ook uit de liturgie, in Matteüs ingevoerd. De Statenvertalers kenden alleen de Griekse tekst van die overschrijvers, en niet de tekst zoals wij die nu kennen. Daarom vertaalden zij: 'En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.'
In de literaire context van Matteüs 6 past 'zoals wij hebben vergeven' goed. Direct na het gebed staat er namelijk: 'Want als jullie anderen hun misstappen vergeven, zal jullie hemelse Vader ook jullie vergeven. Maar als je anderen niet vergeeft, zal jullie Vader jullie je misstappen evenmin vergeven.' In de versie van Matteüs zegt Jezus dus, nadat hij het gebed heeft uitgesproken, dat je het pas echt kunt bidden als je zelf degenen die misstappen hebben begaan, vergeven hebt.
Voordat Lucas en Matteüs hun versies van het Onze Vader opschreven bestond er al een schriftelijke versie van het gebed. Helaas is die niet bewaard gebleven, en is het moeilijk te achterhalen of er in die versie 'vergeven' of 'vergeven hebben' stond. We zullen het dus moeten doen met de twee verschillende versies die de evangelisten ons hebben overgeleverd.

Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@bijbelgenootschap.nl

Rieuwerd Buitenwerf, nieuwtestamenticus bij het Nederlands Bijbelgenootschap.

Deze column is eerder gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.