Wie bepaalt de spelregels? Een reactie op 'Het luistert nauw'

4 juni 2008

Karel Deurloo en Nico ter Linden lichten in hun boek Het luistert nauw. De Nieuwe Bijbelvertaling nader bekeken (Van Gennep, Amsterdam 2008) de kritiek toe die ze sinds 2004 op de NBV hebben gegeven. Het Nederlands Bijbelgenootschap waardeert kritische vragen en opmerkingen van lezers van de NBV, stimuleert bijbellezers hun suggesties te blijven geven en wil ook zijn voordeel doen met de suggesties van Deurloo en Ter Linden. Het NBG heeft sinds het verschijnen van de NBV ter wille van de discussie over het bijbelvertalen op verschillende manieren de vertaling toegelicht. Op www.voederbak.nl bijvoorbeeld worden de vertaalprincipes uitgelegd en zijn detailtoelichtingen te vinden bij diverse bijbelgedeelten.

Kanttekeningen bij Het luistert nauw

Bij Het luistert nauw kunnen verschillende kanttekeningen worden geplaatst. De NBV is volgens transparante en steeds met een groot publiek gedeelde vertaalprincipes gemaakt. Een brede schakering van Nederlandse theologen, bijbelwetenschappers, taalkundigen en neerlandici hebben deze methode gezamenlijk ontwikkeld en aangescherpt. Deurloo en Ter Linden bekritiseren de NBV echter niet op haar eigen merites en vanuit haar eigen principes, maar vanuit hun vertaalkundige en theologische visie.

Het NBG waardeert het dat er diverse vertaalmethodes naast elkaar bestaan, waardoor in Nederland inmiddels een rijke schakering van vertalingen voor diverse doelgroepen bestaat. Deurloo en Ter Linden presenteren het vertalen in de vele voorbeelden in hun boek daarentegen vrij apodictisch als een kwestie van goed of fout, terwijl hun voorbeelden eerder getuigen van een verschil in vertaalopvatting dan van vertaalfouten.

Hoe zit het boek in elkaar?

Het boek Het luistert nauw bestaat uit twee delen. In het eerste deel zetten Deurloo en Ter Linden hun standpunten uiteen over de manier waarop de Bijbel volgens hen vertaald moet worden. Het gaat dan over zaken als de weergave van de Godsnaam, parafraseren, woordherhaling, het idioom van de bijbelse grondtalen, de kribbe en de herberg. Het tweede deel van het boek bestaat uit voorbeelden van passages die volgens de auteurs niet goed zijn vertaald. Ze leveren daar steeds alternatieve vertalingen bij. We noemen twee voorbeelden.

Genesis 1:1 moet niet vertaald worden met ‘In het begin schiep God de hemel en de aarde’. Deurloo en Ter Linden menen dat de lezer door ‘in het begin’ het scheppingsverhaal historiserend gaat lezen (pagina 91). Zij vinden de formulering ‘In den beginne schiep God de hemel en de aarde’ beter, omdat het gaat ‘om wat God in beginsel doet, om waar het hem met hemel en aarde om begonnen is.’

Ook Jona 1:4 kan in hun ogen beter worden vertaald. In de NBV staat er: ‘Maar de HEER wierp een hevige storm op de zee, en de zee werd zo wild dat het schip dreigde te breken’ Volgens Deurloo en Ter Linden is het niet fout wat de NBV hier doet, ‘maar het origineel is zo veel aardiger’ (pagina 195). Volgens hen moet het zijn: ‘JHWH echter/ gooide een grote windvlaag naar de zee;/ er ontstak een grote storm op de zee,/ het schip dacht te breken.’ De laatste woorden, ‘het schip dacht te breken’, zijn volgens de auteurs ‘te mooi om overboord te gooien’.

Vertalen is kiezen

Uit deze en andere voorbeelden blijkt dat de auteurs de NBV beoordelen aan de hand van hun eigen spelregels. Hun visie op hoe men met brontaal en brontekst moet omgaan, is bepalend, niet de door de NBV gehanteerde criteria. Vanuit hun eigen vertaalprincipes en met name ook hun specifieke theologische visie op de Bijbel wekken Deurloo en Ter Linden echter steeds weer de indruk dat voor hen eigenlijk maar één vertaalkeuze goed kan zijn. Het NBG neemt afstand van deze opvatting. Wie een brontekstgetrouwe en doeltaalgerichte vertaling wil maken, heeft verschillende goede mogelijkheden om dat doel te bereiken. Vertalen is kiezen, liefst volgens transparante principes, maar er zal altijd meer dan één keuze mogelijk zijn. Over die keuzemogelijkheden discussieert het NBG graag verder, bijvoorbeeld via de reactiemogelijkheid op www.voederbak.nl.

Nederlands Bijbelgenootschap,
Rieuwerd Buitenwerf, hoofd afdeling Vertalen en Bijbelgebruik