In toelichtend materiaal bij De Nieuwe Bijbelvertaling wordt vaak gezegd dat de vertaling 'brontekstgetrouw' is en 'doeltaalgericht'. Met andere woorden, de vertaling moet getrouw de Griekse of Hebreeuwse tekst (de brontekst) weergeven in goed Nederlands (de doeltaal). Dit heeft bepaalde consequenties. Zo moeten de vertaalde bijbelboeken te lezen zijn als waren ze in het Nederlands geschreven. Tegelijkertijd moet ook te zien zijn dat de boeken uit een andere cultuur komen, een cultuur bovendien van een paar duizend jaar geleden. In de praktijk gaat dit meestal als vanzelf, maar er zijn gevallen waar beide vertaalprincipes elkaar in de weg lijken te staan en de vertalers hun uiterste best moeten doen om tot een brontekstgetrouwe én doeltaalgerichte vertaling te komen. Zo'n geval wil ik hier laten zien.
Melchisedek in Hebreeën
In het boek Hebreeën speelt het verschil tussen het jodendom en het christendom een belangrijke rol. Een van de manieren waarop de schrijver een verschil tussen beide aangeeft is een beschrijving van de rol van de hogepriester. Volgens Hebreeën is er in het jodendom sprake van een hogepriester die eenmaal per jaar in de tempel een ritueel moet verrichten om de zonden van het volk te verzoenen. Deze hogepriester komt uit het nageslacht van Aäron en heeft dus een menselijke, aardse status. Volgens de schrijver is dit aardse hogepriesterschap nu overtroffen door een hemels hogepriesterschap, namelijk dat van Jezus. Jezus is volgens hem niet tijdelijk hogepriester, maar voor eeuwig; met zijn dood heeft hij in één keer voorgoed de zonden weggenomen.
Deze voorstelling wordt in Hebreeën een aantal keren (bijvoorbeeld in 5:6) gekoppeld aan een citaat uit het Oude Testament, Psalm 110:4. Dat citaat luidt, letterlijk vertaald: 'Jij bent priester voor eeuwig, naar de ordening/categorie van Melchisedek.' Zo is het geciteerde vers misschien wel brontekstgetrouw vertaald, maar de meeste lezers zullen er weinig van begrijpen. In ieder geval is duidelijk dat er een vergelijking gemaakt wordt tussen Jezus en Melchisedek.
De schrijver van Hebreeën kende Melchisedek uit Genesis 14:18-20 en Psalm 110:4. Uit de combinatie van deze teksten leidde hij af dat deze Melchisedek priester was en wel voor eeuwig: in Genesis duikt hij namelijk zomaar op, zonder dat zijn ouders genoemd worden, en in Psalm 110:4 wordt van de aangesprokene gezegd dat hij eeuwig priester zal zijn, naar de categorie van priesters waartoe Melchisedek behoorde. Je had dus - volgens de schrijver - twee soorten priesters: aardse, tijdelijke priesters, zoals die uit het nageslacht van Aäron, en eeuwige priesters, zoals Melchisedek. Tot die laatste categorie behoort ook Jezus. En dat is wat de schrijver van Hebreeën wil laten zien: Jezus is de eeuwige hogepriester, dus ook de beste hogepriester. Melchisedek en het citaat uit Psalm 110 worden gebruikt om die stelling te ondersteunen.
Vertaalprobleem
Maar het gaat in dit stuk eigenlijk om een vertaalprobleem: hoe kun je dat citaat uit Psalm 110 in Hebreeën vertalen? Een letterlijke vertaling als in de NBG-1951, 'Gij zijt priester in eeuwigheid naar de ordening van Melchisedek', is niet goed te begrijpen, dus niet doeltaalgericht. De Willibrordvertaling kiest voor 'Jij zult voor eeuwig priester zijn, op de wijze van Melchisedek'. Maar een probleem daarbij is dat je de vertaling gemakkelijk kunt begrijpen alsof het erom gaat dat Jezus als priester dezelfde dingen moet doen als Melchisedek, terwijl het de schrijver nadrukkelijk gaat om de soort priester: net als Melchisedek is Jezus eeuwig priester, hij is een priester van dezelfde soort. In De Nieuwe Bijbelvertaling is, na veel mogelijkheden overwogen te hebben, gekozen voor: 'Jij zult voor eeuwig priester zijn, zoals ook Melchisedek dat was'. Door deze formulering wordt duidelijk dat het niet gaat om de uitvoering van priestertaken, maar om het eeuwig priesterschap. Ook is vermeden dat een relatief eenvoudige Griekse formulering in het Nederlands iets bijna onbegrijpelijks wordt als 'naar de ordening van Melchisedek'. Met andere woorden: een brontekstgetrouwe en doeltaalgerichte vertaling.
Rieuwerd Buitenwerf
nieuwtestamenticus bij het Nederlands Bijbelgenootschap
Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@bijbelgenootschap.nl.
Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.