In het Griekse Nieuwe Testament komt het woordje 'sarx' 147 keer voor. Zo klein als het woordje is, zo groot zijn de problemen die aan het vertalen ervan kleven. Traditioneel wordt het met 'vlees' vertaald.
Wie in Van Dales Groot Woordenboek der Nederlandse Taal kijkt, ziet dat 'vlees' een groot betekenisveld heeft. Om te beginnen verwijst het woord naar het spierweefsel van mens en dier; een tweede betekenis is 'voedsel' dat bestaat uit het eerder genoemde spierweefsel. Ook wordt het woord 'vlees' gebruikt als verwijzing naar het 'lichaamsbekleedsel' van een mens. Het Griekse woordje 'sarx' komt ook in deze betekenissen voor; bijbelvertalers kunnen het dan gewoon met 'vlees' vertalen.
Een groot deel van de toelichting bij 'vlees' in het woordenboek is gewijd aan de 'figuurlijke, bijbelse' betekenis van het woord. Bekende bijbelse zegswijzen zijn 'alle vlees', 'het Woord is vlees geworden' en 'man en vrouw zullen één vlees zijn'. Ook uitdrukkingen als 'het vlees doden' en 'het gaat hem naar den vleze' passen in dit rijtje. Dat deze uitdrukkingen in Van Dale onder 'bijbels taalgebruik' staan is veelzeggend: alleen kerkelijk of literair ingewijden kunnen zich er een beeld bij vormen. Er zijn echter in het Nederlands ook andere manieren om 'sarx' te vertalen, waarbij voor minder mensen onduidelijkheid optreedt.

Geest en lichaam

Wat wordt er naast 'vlees' met 'sarx' bedoeld? In de tijd waarin Grieken en Romeinen bestuurlijk de dienst uitmaakten in het Middellandse Zeegebied, na ongeveer 300 v.Chr., vond Grieks filosofisch gedachtegoed ingang in de Mediterrane gebieden, inclusief Palestina. Een van de dingen die daardoor veranderde was de kijk op de mens. In het denken ontstond een tegenstelling tussen geest en lichaam, waarbij overigens opgemerkt moet worden dat ook de geest gezien werd als iets fysieks.
Als in een Griekse tekst het woord 'sarx' naast 'geest' gebruikt wordt, moet een vertaler opletten of er misschien een contrast tussen lichaam en geest beoogd is. En wat ook nog mee kan spelen is het waarderen van 'sarx' en geest: in de Oudheid dachten velen dat de mens als geestelijk wezen veel goeds op het oog kan hebben, maar dat het 'vlees', de lichamelijke kant, de goede bedoelingen negatief beïnvloedt.
In spreuken die aan de Griekse filosoof Epicurus toegeschreven zijn, staat bijvoorbeeld: 'Het lichaam ('sarx') roept dat het niet hongerig wil zijn, niet dorstig, niet koud' (Sententiae 33). Het vlees, het lichaam zoekt naar bevrediging van aardse hartstochten. Epicurus zegt ook: 'Niet de buik is onverzadigbaar, maar de leugen dat de buik nooit vol is' (Sententiae 59). Met andere woorden: het zou eigenlijk niet om de zaken moeten gaan die het lichaam belangrijk vindt. Dit horen we bijvoorbeeld ook in de uitspraak van Jezus in Getsemane: 'Blijf wakker en bid dat jullie niet in beproeving komen; de geest is wel gewillig, maar het lichaam ('sarx') is zwak.'
Het woord 'sarx'heeft dus soms een tamelijk negatieve lading. In de Oudheid hadden velen het idee dat het feit dat mensen een lichaam van vlees en bloed hebben ertoe leidt dat ze allerlei behoeften en hartstochten hebben die tegengesteld zijn aan het goede. Doordat de mens van vlees en bloed is, is de mens van nature zelfzuchtig. Het goede doen, ofwel - in vroegchristelijk perspectief - God en de naaste dienen, staat daar haaks op. Daarom gebruikt bijvoorbeeld Paulus, die vaak over het doen van goed en kwaad spreekt, dikwijls het Griekse woord 'sarx' (of verwante woorden als 'sarkinos') als verwijzing naar die menselijke, aardse natuur. Het aspect van waardering klinkt niet zonder meer mee in het Nederlands als we vertalen met 'vlees' of 'lichaam'.
Naast 'vlees' en 'lichaam' komen in De Nieuwe Bijbelvertaling dan ook '(menselijke) natuur' en 'eigen wil' voor als vertalingen van 'sarx'. In de NBG-vertaling uit 1951 luidde Romeinen 7:14 bijvoorbeeld: 'Wij weten immers, dat de wet geestelijk is; ik echter ben vlees, verkocht onder de zonde'. In De Nieuwe Bijbelvertaling is dat 'Wij weten dat de wet het werk van de Geest is, maar door mijn natuur ben ik uitgeleverd aan de zonde.' Op deze manier hebben de vertalers van De Nieuwe Bijbelvertaling elk van de 147 keer dat 'sarx' voorkomt in het Nieuwe Testament afgewogen wat op die plaats bedoeld werd en dàt Nederlandse woord gekozen dat de oorspronkelijke betekenis volgens hen het best benadert.

Rieuwerd Buitenwerf
Nieuwtestamtenticus Nederlands Bijbelgenootschap

Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@/dev/nullbijbelgenootschap.nl.

Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.