Iedereen vangt zo af en toe wel eens flarden op van een gesprek. Zo hoorde ik laatst iemand zeggen: 'Toen kwam de buurvrouw bij me, en ik zeg, wat doe jij hier, en ze zegt, ik kom voor de chocolaatjes.' In het Nederlands is het in de spreektaal mogelijk om zomaar over te schakelen van de verleden tijd ('kwam') naar de tegenwoordige tijd ('zeg'), zonder dat een hoorder vreemd opkijkt. Als hoorder begrijp je heel goed dat het zowel het komen van de buurvrouw, als het praten over chocolaatjes in het verleden hebben plaatsgevonden.
Herodotus
Ook het Grieks kent werkwoorden in de tegenwoordige tijd die dezelfde betekenis hebben als werkwoorden in de verleden tijd, met name in vertellingen. Maar in het Grieks is het verschijnsel niet beperkt tot de spreektaal. Ook grote geschiedschrijvers zoals Herodotus (vijfde eeuw v.Chr.) gebruikten deze werkwoordstijd.
Ter illustratie vertaal ik een paar regels uit Herodotus, waarbij ik de Griekse tegenwoordige tijd in het Nederlands handhaaf. We vallen midden in een verhaal. Vlak voor deze passage wordt beschreven hoe de Lydische koning Croesus een zekere Adrastus van een bloedschuld reinigt. Daarna gaat Adrastus mee op jacht, en doodt per ongeluk de zoon van de koning.
'Daarna kwamen de Lydiërs, die het lichaam droegen, en de moordenaar kwam er achter aan. Hij ging voor de dode staan, stak zijn handen uit en gaf zich over aan Croesus, en verzocht deze hem bovenop het lichaam te doden. Hij bracht zijn vroegere rampspoed in herinnering, en zei dat hij nu ook nog degene die hem van schuld had gereinigd te gronde had gericht, en dat het voor hem niet meer gepast was te leven. Croesus, dit horend, krijgt ondanks zijn eigen grote verdriet medelijden met Adrastus en zegt tegen hem: (...)'. (Herodotus, Historiën I 45)
In veel beschrijvingen van de Griekse taal is te lezen dat zulke tegenwoordige tijden ter verlevendiging van een verhaal dienen. Zoals aan bovenstaande vertaling te zien is, werkt dat in het Nederlands anders. De woorden 'krijgt' en 'zegt' komen heel merkwaardig over. Het lijkt alsof de verhaallijn wordt afgebroken en iemand commentaar geeft bij de gebeurtenissen.Ik had de laatste zin van de passage dus eigenlijk als volgt moeten vertalen: 'Toen Croesus dit hoorde, kreeg hij ondanks zijn eigen grote verdriet medelijden met Adrastus en zei tegen hem: (...)'. De Griekse afwisseling van verleden en tegenwoordige tijden kan niet zomaar overgezet worden naar het Nederlands.
Johannes
In een aantal boeken van het Nieuwe Testament komen ook Griekse werkwoorden in de tegenwoordige tijd voor die in het Nederlands beter met een verleden tijd kunnen worden weergegeven. Toch zijn er bijbelvertalingen op de markt waarin in die gevallen wel een tegenwoordige tijd gebruikt wordt. Een bekend voorbeeld is de vertaling van het Johannes-evangelie door M.H. van der Zeyde, Het is altijd geweest, het Woord, Kampen 1989. In die vertaling luidt Johannes 2:1-3:
'Toen, op de derde dag daarna
werd er een bruiloft gevierd
in Kana in Galilea,
en daar was de moeder van Jezus bij.
Maar ook Jezus hadden zij uitgenodigd,
met zijn leerlingen, om op het feest te zijn.
Toen dreigde de wijn op te raken,
en de moeder van Jezus zegt tegen Hem:
Zij hebben geen wijn meer!'
Ook in de Groningse vertaling van Johannes wordt op deze plaatsen de tegenwoordige tijd gebruikt. In De Nieuwe Bijbelvertaling is ervoor gekozen zowel de taalregels van het Grieks als die van het Nederlands te respecteren. Zoals aan het voorbeeld uit Herodotus te zien is, betekent dat dat we in vertellende teksten de plotselinge afwisseling van verleden en tegenwoordige tijden als een Griekse taalregel moeten zien, waarmee een Griekse schrijver zijn verhaal kon verlevendigen. In het Nederlands kan dat alleen in spreektaal, en dat is niet zonder meerhet Nederlands van De Nieuwe Bijbelvertaling.
Daarom klinkt Johannes 2:1-3 in De Nieuwe Bijbelvertaling zo: 'Op de derde dag was er een bruiloft in Kana, in Galilea. De moeder van Jezus was er, en ook Jezus en zijn leerlingen waren op de bruiloft uitgenodigd. Toen de wijn bijna op was, zei de moeder van Jezus tegen hem: "Ze hebben geen wijn meer."'
Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@bijbelgenootschap.nl.
Rieuwerd Buitenwerf, nieuwtestamenticus bij het Nederlands Bijbelgenootschap
Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.