Vertalen wat er staat!
Men mag van een bijbelvertaling verwachten dat die in het Nederlands een juiste weergave biedt van de originele tekst. Met minder hoeft de bijbellezer geen genoegen te nemen. Toch zal dan eerst duidelijk moeten zijn wat er precies in de brontekst is bedoeld. Dat is lang niet altijd het geval. Het kan voorkomen dat niet van alle woorden de betekenis bekend is, en soms laat ook de kwaliteit van de overgeleverde tekst te wensen over. Een vertaler zit er maar mee.

Een jaar oud
Wie een letterlijke, heel precieze vertaling maakt van bijvoorbeeld 1 Samuël 13:1 krijgt het volgende resultaat: 'Saul was één jaar oud toen hij koning werd, en hij regeerde twee jaar over Israël.' Lezers zullen wellicht denken dat de vertaler hier een foutje heeft gemaakt, omdat Saul in het hele boek Samuël toch de indruk wekt een volwassen man te zijn. Maar zo staat het echt in de Hebreeuwse tekst. Het gaat om een aanduiding van de leeftijd van Saul op het moment dat hij koning werd. Het Hebreeuws is op zich goed vertaalbaar, maar wat de vertaling oplevert, is niet acceptabel. Er is gewoon iets mis met de brontekst. Hoe heeft men met dit probleem doorgaans opgelost?

Verschillende oplossingen
Volgens de Statenvertalers moet er staan: 'Saul was een jaer in sijne regeeringe geweest ende het tweede jaer regeerde hy over Israël.' In de kanttekening wordt summier toegelicht dat het eigenlijk gaat om een aanduiding van Sauls leeftijd. De vertaling die de Statenvertalers geven, is feitelijk onmogelijk, maar meer konden ze er blijkbaar niet van maken. Zou het ook niet zo kunnen zijn dat er getallen in het Hebreeuws zijn uitgevallen of dat er een schrijffout is gemaakt?
De Friese vertaling van 1978 geeft de volgende oplossing: 'Saul wie (fjirtich) jier âld doe't er kening waard en hy hat twa(ëntweintich) jier oer Israel regearre.' In de aantekeningen staat het volgende commentaar: 'Hjir binne twa sifers útfallen. De wurden tusken heakjes binne dus suver skattingen.' De schattingen zijn niet geheel uit de lucht gegrepen, maar gebaseerd op een reconstructie van de chronologie van de elfde eeuw voor Christus. Lastig is dan wel dat Saul volgens Handelingen 13:21 niet tweeëntwintig, maar veertig jaar heeft geregeerd. Kan het probleem niet eenvoudiger worden opgelost?
In de Willibrordvertaling van 1995 is de leeftijd van Saul in het midden gelaten: 'Saul was zoveel jaar oud toen hij koning werd en hij heeft twee jaar over Israël geregeerd.' Volgens de daarbij opgenomen voetnoot was de leeftijd van Saul blijkbaar niet bekend, of zijn de gegevens daaromtrent in de loop van de tijd uit de tekst verdwenen. Er zijn ook vertalingen die puntjes zetten: 'Saul was ... years old when he began to reign; and he reigned ... and two years over Israel' (New Revised Standard Version). Ook deze vertalingen zijn problematisch: wat betekent 'zoveel', en zou je in het tweede geval 'puntje, puntje, puntje' moeten voorlezen?

Foutjes
Het is niet goed meer te achterhalen wat er in 1 Samuël 13:1 mis ging tijdens het overleveren van de Hebreeuwse tekst. Het Middeleeuwse handschrift waar bijbelvertalers zich op baseren dateert uit 1006/1008 na Christus. Het is het oudste volledige handschrift van de Hebreeuwse bijbel. Eeuwenlang zijn dus de boeken overgeschreven, en daarbij zijn ongemerkt foutjes in de tekst geslopen. Soms lukt het nog de oorspronkelijke woorden te herstellen door terug te grijpen op oude vertalingen en bijbelfragmenten die sinds 1947 gevonden zijn in grotten aan de westkant van de Dode Zee.
Voor de weergave van 1 Samuël 13:1 in De Nieuwe Bijbelvertaling is gekozen voor een oplossing die al heel oude papieren heeft. 'Saul was dertig jaar oud toen hij koning werd. Twee jaar was hij koning van Israël.' Naar goed NBV-gebruik is de vertaling in een voetnoot verantwoord. Daarin is vermeld dat de gegevens over de leeftijd van Saul zijn ontleend aan een oud handschrift van de Septuaginta, de oudste Griekse versie van het Oude Testament. Maar uiteraard had iedereen het liefst geweten wat er oorspronkelijk in 1 Samuël 13 stond.

Reageren? Stuur dan een e-mail naar info@/dev/nullbijbelgenootschap.nl onder vermelding van 'column'.

Jaap van Dorp is wetenschappelijk vertaalcoördinator Oude Testament bij het Nederlands Bijbelgenootschap.

Bron: Nederlands Bijbelgenootschap.
Deze column is gepubliceerd in het Friesch Dagblad.