Het Onze Vader is een tekst die heel veel mensen uit het hoofd kennen. Maar niet iedereen heeft daarbij hetzelfde gebed in zijn hoofd: we bidden om de komst van 'uw rijk' of van 'uw koninkrijk', we vergeven 'onze schuldenaren' of 'onze schuldenaars', we willen niet in 'bekoring' of niet in 'verzoeking' worden gebracht. De laatste jaren wordt in veel kerken een oecumenische versie van het Onze Vader gebeden waarin het 'koninkrijk', 'schuldenaars' en 'verzoeking' is. Toen Matteüs 6:9-13 voor De Nieuwe Bijbelvertaling vertaald zou worden is even de vraag aan de orde geweest of in die verzen niet deze oecumenische versie van het gebed kon worden overgenomen. Dat was niet zo'n gekke gedachte, een oecumenische tekst in een interconfessionele bijbelvertaling. Toch is dat is niet gebeurd. Het Onze Vader maakt duidelijk deel uit van het evangelie waar het in staat. In Matteüs 6 is dat goed te zien. Jezus leidt het gebed in en gaat direct erna door op het thema vergeving. Als in de nieuwe vertaling van Matteüs de bestaande tekst van het Onze Vader geplakt zou zijn, was er om verschillende redenen een stijlbreuk ontstaan met de rest van het evangelie.
Aanvoegende wijs
Het begin van het traditionele Onze Vader klinkt nogal ouderwets: uw koninkrijk kome, uw wil geschiede en uw naam worde geheiligd - kome, geschiede en worde: drie conjunctieven of aanvoegende wijzen. De aanvoegende wijs is een werkwoordsvorm die je in het Nederlands bij elk werkwoord kunt maken, maar die niet veel meer gebruikt wordt. Iedereen kent 'Lang leve de koningin!' of 'Voor inlichtingen vervoege men zich bij het loket', maar aan het laatste kun je al horen dat het een ouderwetse formulering is. Dat schrijven ook moderne boeken over grammatica en taalgebruik, zoals de Algemene Nederlandse Spraakkunst, of de Schrijfwijzer: de aanvoegende wijs komt voor in vaste uitdrukkingen of in plechtig en archaïsch taalgebruik. In modern Nederlands wordt een wens of een aansporing op een andere manier uitgedrukt. Dus wordt ook in De Nieuwe Bijbelvertaling nog maar van enkele werkwoorden de aanvoegende wijs gebruikt. Formuleringen als 'Moge de HEER je zegenen' of 'Genade zij u en vrede' komen ook in De Nieuwe Bijbelvertaling nog voor, maar meestal is voor een andere vorm gekozen, ook in Matteüs 6:
'Laat uw naam geheiligd worden,
laat uw koninkrijk komen
en uw wil gedaan worden,
op aarde zoals in de hemel.'
De boze of het boze?
Aan het eind van het Onze Vader is nog een vertaalkwestie die te maken heeft met het verouderen van onze taal: 'Verlos ons van de boze'. In De Nieuwe Bijbelvertaling treedt 'de boze' niet meer op. Natuurlijk wel degene die met 'de boze' bedoeld wordt, maar de vertaling is anders. In hedendaags Nederlands is de betekenis van 'boos' allereerst 'verontwaardigd, ontstemd, woedend'. 'Boos' of 'boze' kunnen dan ook minder vaak gebruikt worden dan in oudere vertalingen. In Psalm 28 staat niet meer 'zij beramen boze plannen', maar zij 'zinnen op kwaad'. In Efeziërs 6:13 wordt opgeroepen de wapens van God op te nemen om weerstand te bieden 'op de dag van het kwaad' en niet meer 'in de boze dag'. Dus ook in het Onze Vader paste het niet om 'de boze' te gebruiken.
Nu staat dat ook al niet meer in de Willibrordvertaling en in de Groot Nieuwsbijbel. De eerste vertaling zegt 'red ons van het kwaad', de tweede 'verlos ons van de duivel'. Beide vertalingen zijn mogelijk. In het Grieks is het verschil tussen 'de boze' en 'het boze' alleen te zien als dat woord het onderwerp van de zin is, en dat is hier niet het geval. In Matteüs 13:19, in de gelijkenis over het zaad dat wel of niet in goede aarde valt, staat het Griekse woord als onderwerp in de zin. Daar is duidelijk 'de boze' bedoeld. De Nieuwe Bijbelvertaling vertaalt dan: 'bij ieder die het woord van het koninkrijk hoort maar het niet begrijpt, komt hij die het kwaad zelf is en rooft wat hun in het hart is gezaaid'. In het gestileerde gebed dat het Onze Vader is, zou 'hij die het kwaad zelf is' niet zo goed passen. We hebben vertaald: 'red ons uit de greep van het kwaad'. Met deze formulering is ook de keuze voor 'de boze' of 'het boze' een beetje in het midden gelaten: het abstracte kwaad wordt veraanschouwelijkt tot een macht die je in zijn greep kan krijgen.
Zo is er straks een nieuwe tekst van het Onze Vader. Misschien wordt de verwarring bij het gemeenschappelijk hardop bidden nog groter, maar mogelijk wordt op den duur de NBV-vertaling van het gebed de versie die in de liturgie gebeden wordt.
Reageren? Stuur een e-mail naar mailto:info@bijbelgenootschap.nl
Clazien Verheul is neerlandicus bij het Nederlands Bijbelgenootschap
Deze column is eerder gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.