In veel brochures over De Nieuwe Bijbelvertaling staat dat het vertaalproces in alle openheid is uitgevoerd, alle kritiek op de vertaling serieus genomen is en met veel kritiek iets gedaan is. In de eerste uitgave van bijbelboeken in De Nieuwe Bijbelvertaling, Werk in Uitvoering uit 1998, doet het woord vooraf zelfs een expliciete oproep om opmerkingen in te sturen: 'wij hopen dat deze publicatie reacties oproept, niet alleen in de pers, maar ook van lezers die ons rechtstreeks hun oordeel over de vertaling willen laten weten. Bij de verdere werkzaamheden verwachten wij daarmee ons voordeel te kunnen doen.' De belangrijkste vraag is natuurlijk: is er echt iets met kritiek gedaan? Het antwoord is ja, en in deze column wil ik een voorbeeld daarvan geven.

De herberg in Lucas 2:7

Op 27 oktober 2003, precies een jaar voor de verschijning van de complete bijbel, werd tijdens een conferentie over De Nieuwe Bijbelvertaling Werk in Uitvoering 3 gepresenteerd. Dat boek is niet in de winkel te koop; het is verspreid onder predikanten. Deel drie bevatte, anders dan deel een en twee, ook geen oproep om kritiek te geven. Het was bedoeld als voorproefje op de complete bijbel, al stond in het voorwoord dat er nog enige kleinigheden zouden kunnen veranderen.
Op 19 december stond in dagblad Trouw een verslag van een conferentie over De Nieuwe Bijbelvertaling. In het artikel sprak de journalist over het verdwijnen van het woord 'herberg' in het kerstverhaal in Lucas 2. Het slot van Lucas 2:7 luidde in Werk in Uitvoering 3 namelijk: 'omdat er voor hen nergens plaats was.' Iets later verscheen in het Friesch Dagblad en Het Goede Leven een column van mijn hand over datzelfde onderwerp, waarin ik uitleg waarom het woord 'herberg', hoezeer gewaardeerd ook, niet op zijn plaats is in een nieuwe vertaling van Lucas 2.
Eind december 2003 en begin januari 2004 werd in Trouw een polemiek gevoerd over de kwestie. Een aantal briefschrijvers was verbaasd en verontwaardigd over het verdwijnen van de herberg, anderen waren juist voor de gekozen vertaaloplossing. Ook op het kantoor van het Nederlands Bijbelgenootschap kwam een aantal brieven binnen, en na een ANP-bericht werd in diverse andere kranten en op internetsites gesproken over het 'verdwijnen' van de herberg. De argumenten tegen de herberg waren duidelijk: het Griekse woord dat traditioneel met 'herberg' vertaald wordt, heeft een veel algemenere betekenis dan 'herberg'. Bovendien heeft het woord 'herberg' voor veel mensen een romantische, Anton-Pieck-achtige bijklank; het is een ouderwets woord, dat eigenlijk vooral nog gebruikt wordt in namen van etablissementen die een knusse, romantische sfeer willen uitstralen.

Een nachtverblijf

Toch heeft de eindredactie besloten de vertaling te wijzigen. Een aantal briefschrijvers wees er namelijk op dat de vertaling 'er was voor hen nergens plaats' feitelijk onjuist was: er was immers wel plaats, bij de voederbak, en bovendien werd nu gesuggereerd dat Jozef en Maria langs alle deuren van Bethlehem waren gegaan. Maar de 'herberg' komt niet terug - de argumenten tegen blijven gelden. Er is gekozen voor een neutraler woord, 'het nachtverblijf'. Dat kan, net als het Griekse woord, zowel verwijzen naar een net hotel als naar een ommuurde plaats waar reizigers en hun dieren veilig de nacht konden doorbrengen. Omdat je in het Nederlands niet kunt spreken over 'het nachtverblijf' als dat niet eerder geïntroduceerd is, staat in de definitieve vertaling: 'omdat er voor hen geen plaats was in het nachtverblijf van de stad.'
Naar kritiek is dus echt geluisterd, tot op het laatste moment. Natuurlijk is de uitkomst niet altijd dezelfde als de suggestie die door de criticaster gedaan werd. Inmiddels zijn overigens de allerlaatste correcties in de tekst aangebracht, wijzigingen zijn niet meer mogelijk. Maar ook nu worden reacties serieus genomen: ze worden bewaard zodat we er ons voordeel mee kunnen doen bij een eventuele revisie. Maar nu eerst op naar de presentatie van De Nieuwe Bijbelvertaling op 27 oktober 2004!

Rieuwerd Buitenwerf
nieuwtestamenticus bij het Nederlands Bijbelgenootschap

Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@/dev/nullbijbelgenootschap.nl.

Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.