Ta ta, ta ta, ma ma, ma ma.

Staat dàt in de Bijbel? Nee - maar het had er wel in kunnen staan, in De Nieuwe Bijbelvertaling. En anders wel: Tsiep tsjiep, tsiep tsjiep, kra, kra. Of: Mompel mompel, pruttel pruttel.
In Jesaja 28 kondigt de profeet onheil aan over Jeruzalems slechte leiders. In vers 7-13 stelt hij de valse profeten en priesters op een lijn met de dronken Efraïmieten die hij in het begin van het hoofdstuk veroordeeld heeft: 'Maar zelfs priesters waggelen van de wijn, / profeten wankelen door de drank, / waggelend hebben ze visioenen, / zwalkend doen ze hun uitspraken.' Het maakt weinig indruk op zijn toehoorders. Ze maken hem belachelijk: 'Wie tracht hij nu kennis bij te brengen? / Aan wie wil hij zijn boodschap kwijt? / Houdt hij ons soms voor zuigelingen, / nog maar net de moederborst ontwend? Hoor hem ...' en ze praten hem na. Wat dan volgt in het Hebreeuws is een probleem. Er staat een aantal onbegrijpelijke woorden, klanken waarvan de betekenis onbekend is: tsav latsav, tsav latsav, kav lakav, kav lakav.

Brabbelen, lallen of mompelen

Hoe moeten deze woorden vertaald worden? Het woordenboek biedt geen oplossing, want tsav en latsav zijn geen bestaande Hebreeuwse woorden. In oudere vertalingen is wel gezocht naar een betekenis. De Statenvertaling interpreteert de woorden als 'gebod op gebod, regel op regel' en de NBG-vertaling van 1951 doet iets soortgelijks: 'wet op wet, eis op eis.' De Groot Nieuwsbijbel kiest voor een heel andere oplossing door te omschrijven wat de profeet doet; de omstanders zeggen daar dat hij 'wartaal brabbelt, onverstaanbare woorden spreekt'.
In De Nieuwe Bijbelvertaling wordt gekeken of de context een oplossing biedt. De vertalers dachten eerst in de richting van kindertaal, omdat de mensen die de profeet uitlachen immers vragen of hij soms denkt dat ze zuigelingen zijn. De vertaling werd aanvankelijk: 'Ta ta, ta ta, ma ma, ma ma.' Maar die voorlopige versie van De Nieuwe Bijbelvertaling is, zoals gebruikelijk was in het project, door enkele collega's al in een vroeg stadium van kritiek voorzien. Eén van deze collega's dacht eerder aan dronkemanspraat - de toehoorders zijn immers volgens de profeet beneveld door de drank. Als vertaling werd voorgesteld: 'bla bla bla, tra la la.' Een ander meende dat het onverstaanbaar vreemd gemompel moest zijn, en iemand wees nog op een commentaar dat vermoedt dat het om vogelgeluiden gaat.
De vertalers maakten een volgende versie waarin stond: 'Mompel mompel, pruttel pruttel.' Deze versie werd voorgelegd aan critici buiten de directe vertalersgroep, meelezers uit kerkelijke kring en meelezers op literair terrein. Instemming, afkeuring en nieuwe voorstellen waren het gevolg. Sommigen motiveerden hun afkeuring met een vertaalkundig argument: een vertaling met 'mompel, mompel' beschrijft wel het gemompel, maar mompelt of brabbelt zelf niet, en dat is wat er in het Hebreeuws wel gebeurt. Dat was een sterk argument. Dan was 'ma ma ma, ta ta ta' of 'bla bla bla' toch beter.

Een vreemde tongval

Maar de vertaling was er nog niet. Een begeleidingscommissie sprak over elk bijbelboek haar oordeel uit, en had de uiteindelijke verantwoordelijkheid over de vertalingen. In die commissie werd het vertaalkundig argument overgenomen, maar in de context van Jesaja werd een andere sleutel voor de uiteindelijke oplossing gezocht. De profeet antwoordt zijn spottende toehoorders in vers 11: 'Inderdaad, door mensen met een vreemde tongval, / in een andere taal, spreekt de HEER tot dit volk. Maar ze weigerden naar hem te luisteren./ Daarom horen zij nu van de HEER ...' en dan herhaalt hij de wonderlijke woorden waarmee men hem belachelijk wilde maken. Als het nu in het Hebreeuws om een vreemde tongval, een andere taal lijkt te gaan, dan kunnen die woorden in de Nederlandse tekst gewoon onvertaald blijven staan: 'tsav latsav, kav lakav' klinkt in het Nederlands inderdaad als een vreemde taal.
En nu luidt dus de definitieve versie van Jesaja 28:10: 'Hoor hem: "Tsav latsav, tsav latsav, kav lakav, kav lakav"' In diverse rondes en met vereende kracht is in het project De Nieuwe Bijbelvertaling naar goede oplossingen voor vertaalproblemen gezocht en zo kwam er soms in de laatste ronde een heel andere vertaling op papier dan de vertalers eerst in hun hoofd hadden.

Clazien Verheul Neerlandicus bij het Nederlands Bijbelgenootschap

Reageren op deze column? Stuur dan een e-mail naar info@bijbelgenootschap.nl.

Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.