De invloed van de bijbel op de Nederlandse cultuur is in de loop van de tijd bijzonder groot geweest. Er zijn vele voorbeelden uit de beeldende kunst te noemen met voorstellingen die aan de bijbel zijn ontleend. Maar ook in de literatuur, de politiek en de moraal heeft de bijbel haar sporen nagelaten.
Sinds een jaar is op het internet een website te raadplegen die de invloed van de bijbel in heden en verleden centraal stelt. Het is www.bijbelencultuur.nl. Bij Genesis 28:12 op de genoemde website kwam ik een interessante illustratie tegen: een ingekleurde houtsneegravure van Jan Swart, opgenomen in de bijbel die Willem Vorsterman in 1528 in Antwerpen heeft uitgegeven. De prent beeldt Jakobs droom bij Betel uit. Op de afbeelding is onderaan Jakob te zien die 's nachts met de arm onder het hoofd in het open veld ligt te slapen. Achter hem staat een ladder waarop drie engelen zich hemelwaarts begeven. Bovenaan de ladder zien we een man in lange kleren, met lange haren en een baard en door wolken omgeven. Uit de mimiek kan men afleiden dat hij Jakob toespreekt. Wijst de opgeheven rechterhand op een plechtige belofte?
In de NBV lezen we in Genesis 28:13-14 de volgende toezegging: 'Ik ben de HEER, de God van je voorvader Abraham en de God van Isaak. Het land waarop je nu ligt te slapen zal ik aan jou en je nakomelingen geven. Je zult zoveel nakomelingen krijgen als er stof op de aarde is; je gebied zal zich uitbreiden naar het westen en het oosten, naar het noorden en zuiden. (...)'
In dit citaat uit de NBV zijn diverse verschillen met traditionele bijbelvertalingen zoals de bekende NBG-vertaling 1951 aan te wijzen. De verschillen lijken soms niet eens zo groot. Maar als we ze goed bekijken, blijken ook de kleinste varianten niet toevallig te zijn. De vertalers hebben steeds weloverwogen beslissingen genomen. Ik wijs hier op enkele verschillen.
We lezen 'je voorvader Abraham' en niet 'uw vader Abraham'. Het Hebreeuwse woord voor vader wordt ook gebruikt om iemands stamvader en voorouder aan te duiden. En die laatste betekenis ligt erg voor de hand, aangezien Abraham niet de vader van Jakob is.
Let verder ook op de formulering 'Je zult zoveel nakomelingen krijgen als er stof op de aarde is'. In de NBG-vertaling 1951 luidt deze zin: 'uw nageslacht zal zijn als het stof der aarde'.
Is die vergelijking met het stof eigenlijk wel duidelijk? Waaraan doen de woorden 'zijn als het stof der aarde' denken? In het Hebreeuws is het punt van vergelijking natuurlijk de hoeveelheid, en dat komt in de NBV beter naar voren.
En lazen we voorheen: 'gij zult u uitbreiden naar het westen, oosten, noorden en zuiden', nu is in de NBV die belofte overeenkomstig de bedoeling van het Hebreeuws meer to the point betrokken op de grootte van het gebied waar Jakobs nakomelingen zullen wonen: 'je gebied zal zich uitbreiden naar het westen en het oosten, naar het noorden en zuiden.'

Maar er is één opvallend detail waarin de Nieuwe Bijbelvertaling overeenkomt met haar illustere voorgangers, en dat woord vinden we in Genesis 28:12.
Als Jakob ligt te slapen, krijgt hij een droom. En in die droom ziet hij een soellaam die op de aarde staat en helemaal tot de hemel reikt. In bijna alle bijbelvertalingen is gekozen voor de vertaling 'ladder'. Maar die betekenis is helemaal niet zo zeker. Men is het er eigenlijk wel over eens dat er niet alleen een ladder, maar ook een vaste trap mee wordt bedoeld, bijvoorbeeld een trap aan de buitenzijde van een woning die naar het dak leidt, of een trap van een tempel.
De NBV heeft voor ladder gekozen, en die keuze is door vertalers, supervisoren en begeleidingscommissie niet zomaar genomen. De beslissing om de ladder te handhaven is ingegeven door de traditie, zo lezen we in de toelichting die de vertalers bij de vertaling geven. Jakobs ladder heeft zich immers een vaste plaats verworven in zowel de beeldende kunst als de literatuur. Vandaar dat de illustratie van Jan Swart bij Genesis 28:12 na bijna vijfhonderd jaar bijbelvertaalwerk nog goed past bij een splinternieuwe bijbelvertaling.

Jaap van Dorp
Wetenschappelijk vertaalcoördinator Oude Testament Nederlands Bijbelgenootschap

Bron: Nederlands Bijbelgenootschap.
Deze column is eerder gepubliceerd in het Friesch Dagblad.