In Lucas 2:22-40 wordt beschreven hoe Jozef en Maria hun baby Jezus naar de tempel in Jeruzalem brengen om hem daar rein te laten verklaren, zoals de Joodse wet voorschrijft. In dat verhaal horen we eerst hoe een zekere Simeon naar de tempel komt en profetische woorden spreekt over Jezus, en vervolgens hoe Hanna, een oude weduwe, in Jezus de redder van het volk Israël herkent. In dit stukje wil ik aandacht besteden aan een vertaalprobleem in de beschrijving van Hanna, namelijk: hoe oud was Hanna?
In Lucas 2:37 lezen we in de NBG-vertaling uit 1951: 'en nu was zij weduwe, ongeveer vier en tachtig jaar oud'. De meeste Nederlandse bijbelvertalingen hebben iets vergelijkbaars in deze regel. Maar een enkele vertaling heeft iets anders. Zo lezen we bijvoorbeeld in de vertaling van het Nieuwe Testament van professor A.M. Brouwer, uit 1937: 'en nu was zij vierentachtig jaren weduwe'; en in een Groningse vertaling van Lucas uit 1988: 'Ze was nou om en bie vaaierntachteg joar wedevraauw'. Als we deze laatste vertalingen volgen was Hanna veel ouder dan 84. In Lucas 2:36 lezen we namelijk dat Hanna zeven jaar samen had geleefd met haar man; daar moet je zo'n 12 à 14 jaar bij optellen - dat was de leeftijd waarop vrouwen meestal een huwelijk aangingen. Dan komen we uit op een leeftijd van 103 à 105 jaar. Is de Hanna van Lucas 2:37 nu 84 jaar of zo'n 105 jaar oud?
Als je de regel heel letterlijk uit het Grieks vertaalt, staat er: 'En deze (was) weduwe tot 84 jaar'. In het Grieks wordt de uitdrukking 'tot ... jaar' soms gebruikt om de duur van iets aan te geven. Het kan zowel gaan om de duur van een leven, als de duur van een periode. In het zinnetje 'En deze (was) weduwe tot 84 jaar' is de vraag of 'tot 84 jaar' bij 'deze' hoort - dan zou dus bedoeld zijn dat de vrouw 84 jaar oud was en weduwe - of bij 'weduwe' - dan zou bedoeld zijn dat de vrouw gedurende 84 jaar weduwe is.
Het Grieks laat beide mogelijkheden toe. We zullen dus nooit helemaal zeker weten wat Lucas bedoeld heeft. Maar misschien biedt de bredere context van het regeltje of de inhoud nog enig houvast. Om met dat laatste te beginnen: sommige uitleggers verwerpen de mogelijkheid dat 84 jaar weduwschap bedoeld is, omdat een vrouw van 105 in de Oudheid wel heel erg oud was. Maar eigenlijk geldt dat evenzeer voor 84 jaar: de gemiddelde levensverwachting was in de eerste eeuw zo'n 30 jaar. Dus dat argument telt niet.
In het Lucas-evangelie en in het boek Handelingen (dat door dezelfde schrijver gemaakt is) wordt vaak van personen gezegd hoe oud ze zijn, of bijvoorbeeld hoe lang ze ziek zijn geweest. We hebben zo enig vergelijkingsmateriaal voor de beide opties. Helaas wordt noch voor de leeftijd van een persoon, noch voor de duur van iets ooit dezelfde uitdrukking gebruikt als in Lucas 2:37. We hebben dus in het werk van Lucas te maken met een uniek geval.
Helpt de directe context? In 2:36, het voorafgaande vers, staat: 'Ze was hoogbejaard; vanaf haar huwbare leeftijd had ze zeven jaar met haar man geleefd'. Gelukkig is dit zinnetje niet voor misverstand vatbaar. Direct daarop volgt de regel 'en deze (was) weduwe tot 84 jaar'. Lucas benadrukt eerst dat de vrouw hoogbejaard was. Eigenlijk is daarmee al iets over haar leeftijd gezegd. Vervolgens zegt hij hoe zij zeven jaar haar leven met een man gedeeld heeft. Eigenlijk past het heel goed om daarna te vertellen hoe lang ze weduwe is. De directe context pleit dan ook voor de vertaling 'en ze was nu al vierentachtig jaar weduwe'. En dat is precies de optie die de Lucas-vertalers in De Nieuwe Bijbelvertaling gekozen hebben.
Een leuke bijkomstigheid is nog dat Hanna nu even oud is als Judit in het gelijknamige deuterocanonieke boek; volgens Judit 16:23 stierf de vrome weduwe Judit op 105-jarige leeftijd, na een lang leven als weduwe. Is dit een mooi verband, toeval, of een kwestie van verkeerd rekenen? We zullen het nooit zeker weten!

Reageren op deze bijdrage? Mail naar info@/dev/nullbijbelgenootschap.nl en vermeld 'column'

ClRieuwerd Buitenwerf is wetenschappelijk vertaalcoördinator Nieuwe Testament bij het Nederlands Bijbelgenootschap

Bron: Nederlands Bijbelgenootschap.
Deze column is gepubliceerd in het Friesch Dagblad.