Is de Bijbel een raadselachtig boek? Ik denk dat er weinig uitleggers zijn die die vraag bevestigend beantwoorden. Wie de brieven van Paulus leest of de tempelvisioenen van Ezechiël komt daarin weliswaar ingewikkelde redeneringen tegen of duistere profetische passages. Maar met behulp van een aantal commentaren is daar toch vaak wel een mouw aan te passen.
Op een paar plaatsen is de Bijbel met opzet geheimzinnig. In het boek Openbaring is ergens sprake van een beest dat wordt aangeduid met een getal. Wat stelt dat beest voor?
De eerste lezers van het boek Openbaring krijgen een tipje van de sluier opgelicht. 'Hier komt het aan op wijsheid. Laat ieder die inzicht heeft het getal van het beest ontcijferen; er wordt een mens mee aangeduid. Het getal is zeshonderdzesenzestig,' zo luidt Openbaring 13:18 (in De Nieuwe Bijbelvertaling). Het getal 666 is een code voor een naam waarvan de letters zijn vervangen door cijfers. Uit de cijfers kon men dan op een bepaalde manier letters afleiden, en zo kwam men weer op een naam. Het komt er wel op aan dat men verstand heeft van letterraadsels, lijkt de auteur van het bijbelboek te zeggen. En die opmerking bleek terecht, want tot op de huidige dag weet men niet met zekerheid hoe de code 666 moet worden opgevat. Er zijn verschillende manieren van ontcijferen bedacht die stuk voor stuk weer een andere uitkomst opleveren. Men is het er over eens dat er een Romeinse keizer mee wordt aangeduid. Volgens sommigen gaat het om Nero, anderen houden het bij Domitianus of Trajanus. Waar dergelijke raadsels in een bijbeltekst voorkomen, moet een vertaling die natuurlijk niet voor de lezers gaan oplossen. Althans, dat is de opvatting van de meeste bijbelvertalers.
Maar geldt dat ook voor andere gevallen? In de Hebreeuwse tekst van het boek Jeremia komt in 25:26 de naam sjeesjach voor. In de NBG-vertaling 1951 en de Willibrordvertaling 1995 is die naam weergegeven met Sesak. De profeet Jeremia krijgt de opdracht een aantal volken en koningen te laten drinken uit de 'beker der gramschap', en als laatste van allen is de koning van Sesak aan de beurt. Sesak is in een soort geheimschrift een andere naam voor Babel. Dit geheimschrift volgt een principe dat inhoudt dat de eerste letter van het alfabet is vervangen door de laatste, de tweede door de voorlaatste, enzovoort. Van de naam Babel is in het genoemde geheimschrift de letter bet (b) tweemaal vervangen door de voorlaatste letter van het Hebreeuwse alfabet, de sin of sjin (s of sj). En in plaats van de letter lamed (l) schrijft men dan een kaf (k of ch). Ook in Jeremia 51:41 wordt de naam Babel volgens dat principe herschreven. De bedoeling van het geheimschrift is kennelijk dat de oorspronkelijke lezer of hoorder van de tekst in eerste instantie niet weet wie de spreker precies bedoelt, en dat pas na toepassing van de lettertruc de echte naam aan het licht komt.
In sommige bijbelvertalingen zoals de Revised Standard Version, Gute Nachricht en de Groot Nieuws Bijbel is de code door de vertalers al gekraakt en is omwille van de duidelijkheid voor de hedendaagse lezer de naam Babel in de tekst gezet. Bij het werk aan De Nieuwe Bijbelvertaling heeft een rol gespeeld dat het geheimschrift een typisch tekstkenmerk is, en dat het daarom in een vertaling behouden moet blijven. De vertaling van Jeremia 25:26 luidt dus (met een nieuwe spelling van de naam): 'Alle koninkrijken op aarde moesten uit de beker drinken; de koning van Sesach als laatste.'
Het spreekt voor zich dat dergelijke voorbeelden van bijbelse geheimtaal in een uitgave met aantekeningen nader wordt verklaard. Zo'n editie komt er zeker!
Jaap van Dorp is oudtestamenticus en werkt bij het Nederlands Bijbelgenootschap.
Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@bijbelgenootschap.nl
Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.