'Lucht en leegte, alles is maar leegte'- Die woorden uit Prediker 1:2 in De Nieuwe Bijbelvertaling zijn al snel een bekende uitdrukking in de Nederlandse taal geworden. Ze doken na de verschijning van Werk in Uitvoering 1 voor het eerst in niet-bijbelse lectuur op in een aflevering van Donald Duck uit 1998. Daarin zegt Guus Geluk over een hartvormig gat dat Donald voor zijn geliefde in een rots heeft uitgesneden: 'Mijn complimenten voor dat fraaie gat in die berg! Een passend symbool voor jouw liefde voor Katrien ... alleen maar LUCHT en LEEGTE!'
In Kreutzersonate van Margriet de Moor (2001) vinden we op pagina 100 een treffend gebruik van de nieuwe bijbelse uitdrukking: 'De trieste gedachte kwam in me op dat wat je ook doet en onderneemt in het leven, het is uiteindelijk lucht en leegte.'
Vorig jaar kwam Abdelkader Benali's roman De langverwachte uit, met op pagina 132 de woorden: 'alles verdampt, niets dan lucht en leegte.' Vooral het verband tussen het verdampen en lucht, leegte, nietigheid is aardig. Want die relatie is er ook in het Hebreeuws.

De klassieke vertaling 'IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid' gaat terug op de eerste Nederlandse bijbelvertalingen in de Middeleeuwen. Ze is een letterlijke weergave van de Latijnse woorden 'Vanitas vanitatum omnia vanitas'. Die woorden uit de Vulgata zijn op hun beurt een letterlijke vertaling van de Hebreeuwse uitdrukking in Prediker 1:2 waarin het thema van het hele boek is samengevat. De auteur gebruikt daar drie keer het woord hèvèl. Al naar gelang de context kan dat woord 'lucht, adem(tocht), zuchtje wind, damp, nietigheid, vergankelijkheid, zinloosheid' betekenen en zelfs een aanduiding zijn van een god van wie men vergeefs alle steun verwacht. Het wordt in Prediker 1:2 in een woordcombinatie gebruikt die we in het Nederlands het beste kunnen weergeven met de superlatief. Zoals de woorden 'koning der koningen' betekenen 'de allerhoogste koning', en met een 'lied der liederen' 'het allermooiste lied' bedoeld is, zo moeten we 'ijdelheid der ijdelheden' interpreteren als 'de allergrootste ijdelheid'.

De vraag is wel hoe bruikbaar 'ijdelheid' in een moderne bijbelvertaling nog is. Toen de woorden 'ijdel, ijdelheid' in de 15^de eeuw voor het eerst in een bijbelvertaling werden gebruikt, waren ze een prima vertaling voorzover ze van zaken en gebeurtenissen de 'ledigheid, leegte, nietigheid' uitdrukten. Die betekenis hebben ze ook in later eeuwen gehad.
Vondel kon met een zinspeling op het christelijke leerstuk van de creatio ex nihilo dichten: 'De Godtheit schept alleen uit ydelheit en niet.' In de 20^ste eeuw trad echter de betekenis van ijdelheid als menselijke eigenschap (eigendunk, praalzucht) meer op de voorgrond, waardoor de bekende zegswijze minder goed in onze taal begon te functioneren. In woorden als 'ijl' en 'verijdelen' ('tenietdoen, vernietigen') vinden we nog wel iets dat herinnert aan een vroeger sterker gevoelde betekenisaspect van ijdelheid, maar hoevelen leggen tegenwoordig dat verband zonder de dikke Van Dale te raadplegen?

Recente bijbelvertalingen bieden verschillende alternatieven voor de oude formulering. De Willibrordvertaling (1975, 1995) behoudt met 'IJl en ijdel, alles is ijdel' iets van de oude klanken. Dat geldt in mindere mate voor de Groot Nieuws Bijbel (1983, 1996) waarin Prediker 1:2 nogal breed is vertaald met: 'IJl en vluchtig, zonder zin, nutteloos is alles, zegt hij. Volkomen zinloos is het leven.' De Friese versie luidt in de vertaling van 1978: 'Neat mei neat, it is allegearre neat.' Vermeldenswaard is ook de bewoording die J. Kousemaker in zijn vertaling van het boek Prediker in het Zuid-Bevelands (1980) vond: 'Leegte, leegte! aolles is leegte!'. En in 1994 verscheen De Bijbel in onze taal, voor elke dag. Frans Cromphout vertaalde daarin de beroemde woorden van Prediker met: 'Lucht en leegte, het is allemaal lucht en leegte'.
In De Nieuwe Bijbelvertaling is met 'Lucht en leegte, alles is maar leegte' gekozen voor een formulering die erg lijkt op de laatste twee hierboven geciteerde vertalingen. In deze vertaling blijft de natuurmetafoor die de Hebreeuwse tekst biedt, behouden en de gekozen formulering past dus goed bij de beelden in 1:2-11. En ten behoeve van het versterkende effect van de Hebreeuwse superlatief is met 'lucht en leegte' een allitererend element ingebracht. Zo is voor de klassieker 'ijdelheid der ijdelheden' een uitdrukking bedacht die de betekenis van het origineel knap weergeeft en die ook goed ingang vindt in de Nederlandse literatuur.

Jaap van Dorp is wetenschappelijk vertaalcoördinator Oude Testament bij het Nederlands Bijbelgenootschap.

De tekst van Prediker in De Nieuwe Bijbelvertaling is te vinden op www.bijbelgenootschap.nl en www.bijbelencultuur.nl.

Bron: Nederlands Bijbelgenootschap.
Deze column is eerder gepubliceerd in het Friesch Dagblad.