In de Bijbel staan verschillende genres, verschillende soorten teksten: verhalen, gedichten, wetsteksten, profetische visioenen, vermanende brieven. Al die genres hebben hun eigen stijl en taal. Leviticus is een heel ander boek dan Ruth, Romeinen klinkt anders dan Openbaring. De Nieuwe Bijbelvertaling probeertdie verschillen ook in de Nederlandse vertaling te laten zien en horen. Dat is in bijbelvertalingen niet vanzelfsprekend: in de Statenvertaling wordt geen zichtbaar onderscheid gemaakt tussen proza en poëzie, alles ziet eruit als proza. En in de vertalingen van de Societas Hebraica Amstelodamensis (SHA) staat de tekst juist altijd in ademeenheden, in korte regels onder elkaar. Als psalmen in het Hebreeuws gedichten zijn, wil De Nieuwe Bijbelvertaling ook in het Nederlands poëtische psalmen.

Parallellisme en beeld

Een belangrijk kenmerk van Hebreeuwse poëzie is het parallellisme. Matsier noemt dat in De Bijbel volgens Nicolaas Matsier 'het principe van dubbelop': er wordt heel vaak in de psalmen twee keer ongeveer hetzelfde gezegd.
In Psalm 24 bijvoorbeeld
'Van de HEER is de aarde en alles wat daar leeft,
de wereld en wie haar bewonen.'
En in Psalm 8:
'Wat is dan de sterveling dat u aan hem denkt,
het mensenkind dat u naar hem omziet?'
In Nederlandse gedichten passen dit soort herhalingen ook heel goed.
Dat geldt ook voor het beeldend taalgebruik in Hebreeuwse poëzie. 'Ik ben als een uil in de woestijn, / ik ben eenzaam / als een vogel op het dak' zegt de dichter van Psalm 102. De zon is 'een jonge bruidegom die het bruidsbed verlaat' in Psalm 19, wetteloze mensen 'zijn als kaf / dat verwaait in de wind' volgens Psalm 1. Zulke beelden zijn ook in het Nederlands poëtisch. Parallellismen en beelden krijgt de vertaler van een psalm cadeau, zijn poëtische vertaling is direct al een eind op weg.

Strofen, ritme en klank

In het Nederlands kun je allereerst zien dat een gedicht een gedicht is: een gedichtenbundel bevat veel wit papier, wit tussen de regels en om de versregels heen. Omdat er niet veel tekst in dat wit staat word je vanzelf gedwongen om aandachtig te lezen en te herlezen. Ook in De Nieuwe Bijbelvertaling kent poëzie veel wit, alle psalmen zijn ingedeeld in versregels en strofen. Maar de strofen zijn in de Hebreeuwse tekst niet visueel aangegeven, de vertaler moet de tekst analyseren en interpreteren en dan een indeling maken. In De Nieuwe Bijbelvertaling heeft Psalm 23 vijf strofen, in de NBG-vertaling van 1951, de Willibrordvertaling en De Psalmen van Gerhardt en Van der Zeyde is psalm 23 één geheel.
Ritme hebben de Hebreeuwse psalmen wel, maar het is niet zomaar op dezelfde manier in de vertaling over te nemen. In De Nieuwe Bijbelvertaling is naar een prettig natuurlijk ritme gezocht, dat past bij de tekst. Zo eindigt de eerste strofe van Psalm 46 inhoudelijk én ritmisch nogal heftig:
'Daarom vrezen wij niet, al wankelt de aarde
en storten de bergen in het diepst van de zee.
Laat de watervloed maar kolken en koken,
de hoge golven de bergen doen beven.'
Na dit natuurgeweld opent de tweede strofe met een plek waar rust is: 'Een rivier, wijd vertakt, verblijdt de stad van God'. De rust wordt onderschreven in het ritme, dat door de direct opeenvolgende klemtonen op 'rivier' en op 'wijd' sterk vertraagt ten opzichte van de voorafgaande regels.
Zowel Hebreeuwse als Nederlandse poëzie maakt gebruik van klankherhaling, maar ook klankherhalingen zijn niet rechtstreeks over te nemen in een vertaling. In Psalm 46:10 wordt in De Nieuwe Bijbelvertaling de br-klank drie keer herhaald:
'Wereldwijd bant hij oorlogen uit,
bogen breekt hij, lansen verbrijzelt hij,
wagens verbrandt hij in het vuur.'
Het Hebreeuws heeft hier klankherhaling in de woorden die corresponderen met 'wereldwijd', 'bogen' en 'verbrijzelt'. En voor de klankherhaling in vers 5, 'wijd vertakt-verblijdt de stad', is geen directe overeenkomst in het Hebreeuws te vinden.
Het is onmogelijk om in een poëzievertaling alle aspecten van de brontekst woord voor woord recht te doen. Het gaat om het totale beeld van het gedicht: in De Nieuwe Bijbelvertaling is ernaar gestreefd van elke psalm een Nederlandse poëtische tekst te maken die in zijn totaliteit een betrouwbare vertaling is van de inhoud en de vorm van de Hebreeuwse tekst.

Clazien Verheul
Neerlandicus Nederlands Bijbelgenootschap

Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@/dev/nullbijbelgenootschap.nl.

Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.