Voor veel mensen begint Kerst pas echt als het eerste vers van Lucas 2 wordt voorgelezen, en wel in de vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap uit 1951: 'En het geschiedde in die dagen, dat er een bevel uitging vanwege keizer Augustus, dat het gehele rijk moest worden ingeschreven.' In De Nieuwe Bijbelvertaling zal dat vers anders klinken. De verschillen hebben onder meer te maken met het feit dat Lucas een andere bijbel las dan wij. Zijn bijbel bestond uit een Griekse vertaling van het Oude Testament. Dat gegeven is belangrijk voor het vertalen van het evangelie volgens Lucas, en ook voor Lucas 2:1.

In de eerste twee hoofdstukken van zijn evangelie gebruikt Lucas namelijk een schrijfstijl die erg lijkt op die van de Griekse vertaling van het Oude Testament. Die stijl komt niet overeen met zijn dagelijkse manier van spreken, want in de rest van zijn evangelie en in het boek Handelingen (dat is ook door hem geschreven) gebruikt hij deze stijl veel minder. Kennelijk heeft hij in de eerste twee hoofdstukken moedwillig de stijl van 'zijn' bijbel nagedaan. Hij wilde dat de aankondigingen van de geboorte van Johannes de Doper en Jezus en de verhalen rondom hun geboorte klonken als verhalen uit het Oude Testament zoals hij dat kende.

In De Nieuwe Bijbelvertaling wordt meer dan in andere vertalingen aandacht besteed aan de stijl waarin de bijbelboeken geschreven zijn. Als Lucas iets speciaals doet in de eerste twee hoofdstukken van zijn evangelie, dan moet dat dus in de vertaling tot uiting komen. Maar hoe doe je dat in dit geval? De Griekse vertaling van het Oude Testament is een nogal letterlijke vertaling uit het Hebreeuws; typisch Hebreeuwse uitdrukkingen worden 'omgezet' in het Grieks. Een heel andere methode dus dan die van De Nieuwe Bijbelvertaling. Omdat Lucas de stijl van de Griekse vertaling overneemt in Lucas 1-2, komen we ook daar allerlei Hebreeuws-achtige uitdrukkingen tegen.

Een voorbeeld vinden we in Lucas 2:1. De woorden 'en het geschiedde in die dagen dat' (NBG-vertaling 1951) zijn een vertaling van een uitdrukking die Lucas rechtstreeks ontleend heeft aan het Griekse Oude Testament. Normaal zou een Griek zich anders uitdrukken, terwijl het voor een Hebreeuws-sprekende Israëliet gewoon was om op die manier 'toen' of 'in die tijd' te zeggen.

Hoe moet een NBV-vertaler dit vers vertalen? Natuurlijk hadden de vertalers de ietwat ouderwetse woorden 'en het geschiedde' kunnen vervangen door 'het gebeurde'. Maar dat zou nog steeds merkwaardig Nederlands opleveren: 'Het gebeurde in die dagen dat er van keizer Augustus een bevel uitging ...' Zo zeg je dat normaal niet in het Nederlands. En het was Lucas er niet om te doen ongewoon Grieks te schrijven, hij wilde graag de stijl van zijn bijbel nadoen.

De uitdrukking 'het geschiedde in die dagen dat' treffen we bijvoorbeeld aan in Rechters 19:1. De NBG-vertaling 1951 vertaalt daar: 'Nu gebeurde het in die dagen dat'. Een vergelijkbare vertaling vinden we in het Griekse Oude Testament. De Nieuwe Bijbelvertaling heeft het begin van Rechters 19:1 met 'In die tijd' vertaald. Om Lucas recht te doen moet de NBV aansluiten bij het Oude Testament in de NBV. Dan wordt het dus 'in die tijd'.

Maar wordt het dan niet te gewoontjes? Zie je zo nog wel dat Lucas zijn bijbel imiteerde? De vertalers hebben besloten in de eerste twee hoofdstukken van Lucas iets verhevener Nederlands te gebruiken dan in de rest van zijn werk. Dan bereik je namelijk hetzelfde effect bij de lezer als Lucas bij zijn oorspronkelijke publiek: de eerste hoofdstukken zijn iets ingewikkelder dan de rest van het boek. Zo sluit het evangelie volgens Lucas in NBV aan bij de taal die in het Oude Testament gebruikt wordt, èn het laat door een iets moeilijker Nederlands in hoofdstuk 1 en 2 zien dat hier iets aan de hand is.

Als er met Kerst uit Lucas in De Nieuwe Bijbelvertaling gelezen wordt, kunnen we het volgende openingsvers verwachten: 'In die tijd kondigde keizer Augustus een decreet af dat alle inwoners van het rijk zich moesten laten inschrijven.'

Rieuwerd Buitenwerf is wetenschappelijk vertaalcoördinator Nieuwe Testament.

Bron: Nederlands Bijbelgenootschap.
Deze column is eerder gepubliceerd in het Friesch Dagblad.