Soms zijn er van dezelfde bijbeltekst verschillende goede vertalingen te geven. Op grond van het Hebreeuws of Grieks is dan niet goed uit te maken welke vertaling de beste is. In zo'n geval hebben de vertalers een voetnoot geplaatst waarin het alternatief wordt vermeld. In De Nieuwe Bijbelvertaling is dat al gauw meer dan veertig keer het geval.
Soms is een andere vertaling te verklaren aan de hand van het feit dat een woord meer dan één betekenis heeft. Een bekend voorbeeld daarvan is het slot van Genesis 1:2 'Gods geest zweefde over het water.' Het Hebreeuwse woord roeach kan zowel 'geest' als 'adem' en 'wind' betekenen. Maar het is praktisch onmogelijk die drie betekenissen in de vertaling aan bod te laten komen. Daarom wordt in De Nieuwe Bijbelvertaling de alternatieve betekenis in een voetnoot vermeld. In plaats van geest zou er in de gegeven context ook met 'adem' of met 'wind' kunnen worden vertaald. En als men zou kiezen voor 'wind', dan is er weer een andere vertaling van de zin mogelijk, namelijk: 'een hevige wind joeg het water op'. Ook die is in de voetnoot bij Genesis 1:2 opgenomen.
Een ander en zeker zo bekend voorbeeld is te vinden in Genesis 12:3. In De Nieuwe Bijbelvertaling is dit vers vertaald met: Ik zal zegenen wie jou zegenen, /wie jou bespot, zal ik vervloeken. /Alle volken op aarde zullen wensen/ gezegend te worden als jij. 'De tweede helft van het vers kan ook anders worden vertaald: 'Door jou zullen alle volken op aarde gezegend worden'. In plaats van 'door jou' zou het Hebreeuws overigens ook de vertaling 'met jou' of 'in jou' toelaten, of zoals in De Nieuwe Bijbelvertaling is gekozen: 'met jou als voorbeeld', 'als jou.'
Het probleem is dat de hier gebruikteHebreeuwse werkwoordsvorm van zegenen op verschillende manieren kan worden uitgelegd. Daarmee kan men zeker twee kanten uit: gezegend worden en elkaar zegenen. Moderne vertalingen kiezen soms in navolging van vele exegeten en op grond van andere plaatsen waar deze vorm van zegenen wordt gebruikt, voor het laatste. Zo staat er in de Groot Nieuws Bijbel 1996: 'Alle volken op aarde zullen elkaar toewensen gezegend te zijn als jij.' Een tekst met dezelfde betekenis is Genesis 48:20 waar staat dat Jakob zijn kleinzonen Efraïm en Manasse als volgt zegende: 'Jullie naam zal worden genoemd in de zegenwensen van de Israëlieten. Ze zullen zeggen: "Moge God u maken als Efraïm en Manasse."' In De Nieuwe Bijbelvertaling is het wederzijdse aspect van 'elkaar toewensen' echter niet opgenomen. De vertaling is daardoor iets minder specifiek: 'Alle volken op aarde zullen wensen/ gezegend te worden als jij.'
Intussen is het wel de praktijk van vele ook niet-Nederlandse vertalers dat zij bij Genesis 12:3 de alternatieve vertaling niet vergeten en in een voetnoot opnemen: 'Ook mogelijk is de vertaling "Door jou zullen alle volken op aarde gezegend worden."' Die vertaling gaat terug op een interpretatie, die in de bijbelse traditie oude papieren heeft. De tekst wordt namelijk in een Griekse vertaling geciteerd in Handelingen 3:25 en in Galaten 3:8. In De Nieuwe Bijbelvertaling zijn die passages weergegeven met respectievelijk 'In jouw nageslacht zullen alle volken op aarde gezegend worden' en 'In jou zullen alle volken gezegend worden.' Zo'n vertaling met de passieve vorm 'gezegend worden' past namelijk goed in de nieuwtestamentische context en ze is ook een goede vertaling van het Grieks.
Voor de vertaling van de nieuwtestamentische teksten is uiteraard wel gekeken naar de weergave van het Hebreeuws in Genesis 12:3, maar de tekst in Handelingen en Galaten is daaraan niet aangepast. En het omgekeerde kan evenmin de bedoeling zijn: de vertaling van het Hebreeuws mag niet worden overheerst door de interpretatie van de tekst in de Griekse overlevering. De Hebreeuwse en de Griekse teksten hebben elk hun karakteristiek en die moet in de vertaling zonder meer worden gerespecteerd. In plaats van aanpassing van de vertaling is de vermelding van een alternatief een doeltreffend middel om de lezer te informeren over de interpretatiemogelijkheden die een tekst biedt.
Jaap van Dorp is oudtestamenticus bij het Nederlands Bijbelgenootschap
Reageren op deze column? Stuur een e-mail naar info@bijbelgenootschap.nl
Deze column wordt tevens gepubliceerd in het Friesch Dagblad en Het goede leven.